Nguồn gốc các địa danh Đà Nẵng – Hội An – Nha Trang – Phan Rang

Dọc duyên hải miền Trung, từ đèo Ngang trở vào đến Bình Thuận, tến đất, tên sông, tên núi, tên hải đảo đều có nguồn gốc từ tiếng Chàm, tiếng Mã Lai, tiếng Pháp, tiếng Hán Việt và Nôm đan xem, lẫn lộn vào nhau. Ngoài ra hàng trăm địa danh nhỏ cấp làng, xã mang âm hưởng tiếng Chàm vẫn còn tồn tại và khá phổ biến. Trong bài viết ngắn này, chỉ xin đề cập đến mấy địa danh quan trọng sau đây.
★Đà Nẵng
Đà Nẵng bắt nguồn từ tiếng Chàm. Theo ông Thái Văn Kiểm, tác giả “Đất Việt trời Nam” và ông Nguyễn Văn Xuân tác giả “Đà Nẵng một trăm năm về trước” thì “Đà” là sông, “Nak” là lớn. Danak là sông lớn, sông cái, được Việt hóa thành Đã Nẵng.
Tên Đà Nẵng thấy xuất hiện lần đầu trong sách “Ô châu cận lục” của Dương Văn An vào năm 1553. Sau đó nó được ghi trên bản đồ thuộc xứ Đàng Trong như “Annam hoành thắng toàn đồ”, “Annam thống quốc toàn đồ”, vì ghi thiếu nét nên Đà Nẵng đã viết thành Đà Nông. Tên Đà Nẵng tuy xuất hiện sớm nhưng bị lu mờ bởi các tên khác như Cửa Hàn, Tourane.
Về xuất xứ của hai tên Cửa Hàn và Tourane, nhiều người bảo, xưa kia ở cửa Đà Nẵng có một tháp Chàm gọi là Tour Hàn, đọc nhanh là Tourane, còn theo ông Nguyễn Văn Xuân, tác giả “Đà Nẵng, một trăm năm về trước” thì tên Cửa Hàn xuất hiện vào giữa thế kỉ XVI. Trong cuộc xung đột Lê – Mạc, lúc đó Đà Nẵng bị “hàn” lại bằng xích sắt, nên mới gọi là Cửa Hàn. Còn theo Tạ Thị Bảo Kim, tác giả “Việt Nam thắng cảnh” Hàn là tiếng Việt cổ, có nghĩa là “cửa biển”.
Dưới thời Pháp thuộc, tên Tourane là tên gọi chính thức của thành phố Đà Nẵng. Trước đó, trên các bản đồ phương Tây còn thấy xuất hiện các tên như: Turon, Taron, Touron, Tourane…
★Hội An
Thị xã của tỉnh Quảng Nam, là một nơi cổ kính, được cơ quan UNESCO thừa nhận là di sản văn hóa thế giới (tháng 12/1999). Hội An nằm bên bờ sông Thu Bồn và cách cửa bể Đại Chiêm 4km. Hội An, theo nghĩa Hán Việt, có nghĩa là “nơi hội tụ yên ổn”.
Thời xa xưa, đây là hải cảng của Chiêm Thành gọi là Đại Chiêm hải khẩu, thuộc dất Amaravati. Người Trung Quốc gọi phố cảng này là Hoài Phố vì nằm trên bờ sông Hoài (tên một khúc sông thuộc hạ lưu sông Thu Bồn đổ ra cửa Đại Chiêm). Có lẽ Hoài Phố biến thành FaiFo theo cách gọi của thương nhân Bồ Đào Nha đã đến buôn bán vào thời điểm đó. Theo Birdwood thì người Bồ đã bắt đầu buôn bán ở Đàng Trong từ năm 1540 và FaiFo từ đó trở thành trung tâm buôn bán của người Bồ. FaiFo lúc ấy nằm trên đất xã Hội An (tên Hội An có từ thời Lê, thuộc Quảng Nam thừa tuyên, theo Ô Châu cận lục của Dương Văn An). Kể từ thế kỉ 17 trở đi, tên FaiFo hay Hoài Phố, còn gọi là Hải Phố ít được thông dụng, mặc dù cho đến thời Pháp thuộc, người Pháp vẫn hay dùng FaiFo, cho nên họ mới gọi thị xã Hội An là FaiFo.
Còn tên phố cảng Hội An có từ lúc nào? Có từ thế kỉ 17, để thay thế cho từ phố cảng FaiFo nằm trên đất xã Hội An…
★Nha Trang
Thành phố biển, tỉnh lị tỉnh Khánh Hòa. Đây là thành phố nghỉ mát lí tưởng, có nhiều cảnh đẹp và bãi biển thơ mộng và khí hậu mát mẻ. Thế nhưng tên Nha Trang có nghĩa là gì? Và có từ lúc nào? Trong sách “Phủ biên tạp lục” của Lê Quý Đôn soạn vào thế kỉ 18 có nói đến chợ Nha Trang, dinh Nha Trang, cửa Nha Trang thời chúa Nguyễn (Phúc Tần) khoảng từ năm 1672.
Tên Nha Trang không phải là tên Nôm hay tên Hán Việt mà là tên Chàm biến thể. Vậy Nha Trang có nghĩa là gì? Đây là một địa danh “bí hiểm” và có nhiều giả thuyết để nói đến nguồn gốc ngữ nghĩa của nó.
- Theo nhà khảo cổ học Cabaton thì tên Nha Trang xuất hiện từ chữ Phạn Yathakraman (có nghĩa là thứ tự, lần lượt), chuyển sang tiếng Chàm là Jadikrom (có nghĩa là sông tre): Ja = nước, di = của, krom = tre, trúc.
- Theo nhà ngôn ngữ học Nguyễn Khắc Ngữ, Nha Trang có nghĩa là “thập tự nước” là nơi hai luồng nước giao nhau, tiếng Chàm gọi là Ya Trang. - Một số người Chăm lại giải thích, Nha Trang do chữ Ea Trang, có nghĩa là sông lau, sậy (Trang = lau, sậy). - Trong “Xứ Trầm Hương” của Quách Tấn, Nhan Trang là biến thể từ Nhà Trắng, một dinh thự nổi tiếng của Pháp tại thành phố này từ đầu thế kỉ 20. Cách lí giải của ông Quách Tân không đáng tin cậy vì tên Nha Trang xuất hiện từ thời Nguyễn sơ, đã cách đó nhiều thế kỉ.
★Phan Rang
Thị xã, tỉnh lị tỉnh Ninh Thuận. Ngày xưa, tỉnh Ninh Thuận gọi là xứ Phan Rang. Phan Rang là trại âm và biến thể từ tiếng Chàm Panduranga: Panduranga →Pandurang→Pandarang→Pha Lang→Phan Rang Panduranga là tên một loài hoa pantơrang (cũng như hoa chămpa). Âm Hán Việt là Phan Lang vì không có âm “r” trong tiếng Hán. Người Việt thì quen gọi là Phang Rang, được thông dụng từ thời Pháp thuộc đến nay.
Còn tên Phan Lang xuất hiện từ thời Nguyễn sơ, tức đạo Phan Lang. Trước nữa là châu hay xứ Panduranga củ Chiêm Thành, là phần đất cuối cùng của Chiêm quốc gồm cả tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Bình Thuận ngày nay.